SARIKAMIS HAREKATI |
Osmanli Ordusunun 1913'de Balkan savasindan yenik çikmasi bütün ordu kumandanlarinin onuruna dokunmustu. Enver Pasa saraya damat olup Baskumandan vekili olarak göreve basladiktan sonra Almanlarla dostlugunu ilerletmisti. Hatta alti arkadasi ile Almanya'ya gitmis, batinin bu ileriye yönelik çalismalariyla sanayilesen ve gelisen devletini yakindan tanimisti. Almanlarin önemli bir plâni vardi (SARKA DOGRU SIYASETI)..."Ipek Yolu" diye de adlandirilan bir yol ile, Berlin-Budapeste- Belgrad, Bosfor (Bogaziçi)- Bagdat-Basra'yi takiben Bombaya kadar uzanan bu yol sayesinde dogunun zengin kaynaklarini batiya aktarmak gayesi güdüyordu. Osmanli Devleti 2 Agustos 1914 yilinda Almanlarla ittifak yapmisti Birinci Dünya Harbi basladiktan sonra önce harp disinda kalan Osmanli Devleti, sonradan bir tertiple harbe giriyordu. Söyle ki: Almanlara siparis edilen Goben ve Bereslav adindaki iki gemi Amiral Suson kumandasinda Bogazlardan sessizce girip Karadeniz'e açildi. Sonradan adlari Yavuz ve Midilli olarak taninan bu iki geminin zabitani ve erleri Türk askeri üniformasini giyecek, Türk bayragini çekip Odesa ve Sivastopol limanlarina girip Sivastopol'u bombalayacak ve böylece Sarayin haberi olmadan Türkiye Birinci Cihan Harbine böyle bir kurnaz davranisla girmis olacakti. Sonuç tahmin ve tertip edildigi gibi çikti: Odesa ve Sivastopol bombalandi. Almanlarin Sarka Dogru (Drang nach Osten) planinin gerçeklesmesi için Türkiye'nin harbe girmesi ve Ruslara karsi savasmasi gerekli görülmüs ve plânin ilk bölümü uygulanmisti. Bu olaydan sonra firsati kollayan Rus'lar Karadeniz'de ilk hareket olarak Mithatpasa vapurunu batirirlar. Bir taraftan da Kafkaslardan 150 km. bir yolculuktan sonra Rus ordulari Kars'tan girerek Sarikamis, Yeniköy ve Zivin (Süngütasi) kalesini geçip Agri'nin Eleskirt kasabasini da isgal ederek Horon düzünden Horasan ve oradan Köprüye kadar ilerlerler (Tarih: 29 Ekim 1914). Baskumandan Vekili Enver Pasa "çevirme, kusatma ve Ruslari imha" plânini hazirlar ve Erzurum'daki Üçüncü Orduya harekât emrini verir. Hafiz Hakki Pasa Rus ordusunu Horasan ile Pasinler arasindaki "Çoban Köprüsü" yakininda bulunan Köprüköy'de karsilar, burada Hasan Izzet Pasa kumandasindaki Osmanli ordusuna mensup 8 alay, Ruslarin 6 alayi ile siddetli muharebeler yapar ve Rus ordusu maglup olarak geri çekilmek zorunda kalir. Hasan Izzet Pasa'nin zafer haberini alan Enver Pasa yanina Alman generalleri Bronzer Von Sellandorf harekât Subesi Baskani Yarbay Feldman, Kurmay Basyaveri Kazim (Orbay) Bey ve diger kumandanlari alarak Istanbul'dan Ulukisla'ya kadar trenle oradan at sirtinda Erzurum'a varir ve 3. Ordu merkezine gidip orada Hasan Izzet Pasa, ordu komutani Refik Pasa ile görüsür. Hasan Izzet Pasa, Enver Pasa'nin Harbiye'den hocasidir ve kis baslangicinda yapilacak olan harekâtin, hazirliksiz, tedbirsiz bir harekât olacagini söyler. Cesur ve sert iradeli bir kumandan olan Enver Pasa'nin cevabi "Eger hocam olmasaydiniz sizi idam ettirirdim" olur. Ruslar'in Anadolu'ya, istilâ etmek için gönderdigi asker sayisi 60 binin üzerinde. Üçüncü Ordunun mevcudu ise 90 000 kisilik-...Ama bunun Içinde yeni teskil edilen 40.000 kisilik Onuncu kolordu tecrübesiz ve araziyi hiç tanimayan subay ve erlerden mürekkep.. Dokuzuncu Kolordunun mevcudu ise 28.000 civarinda, onbirinci kolordu ise ihtiyat olarak beklemede... Piyade tüfekleri, makineli tüfek ve dag toplari ile donatilmis olan bu ordunun erlerinin üzerinde mevsimin kis olmasina ragmen yazlik elbise var. Ayakkabilari eski.. Yiyecekleri peksimet ve haslanmis bugdaydan ibaret! Buna ragmen Rus ordusunu Allahu Ekber Daglari'ndan asip arkadan kusatmak suretiyle imha etmek plânini Enver Pasa Hafiz Hakki Pasa'ya verir ve o da Onuncu Kolordu ile 2400 rakimli Allahu Ekber Daglari'ni Onuncu Kolordu ile asmalari için harekete geçer. (Kasim 1914) Hafiz Hakki Pasa 27 Kasim 1914'de yarbayliktan Albayliga terfi edince savasa coskun bir hal içinde katilir. 19 Aralik 1914'de 9.Kolordu kumandani Ihsan Pasa'ya yazdigi mektupta; Kolordularimizla yan yana Rus ordusuna karsi yapacagimiz umumî taarruz Islâm Aleminin ve Sarkin selâmeti için pek mühim neticeler verecek tarihi bir vak'a saydigimizdan, tamamen elbirligi ile is görebilmek için, duygu ve düsüncelerimi açikça bildirmeyi faydali buldum... Bütün hareketler ve muharebelerimiz arasinda, sizin de kolordunuzun harekâtindan acizlerini (beni) haberdar etmek üzere mülâzim (tegmen) Tahsin Efendiyi haber zabiti sifati ile nezdine gönderdim.) diyordu. Kirk bes gün süren cebri bir yürüyüsten sonra Onuncu Kolordu 12 Kanunu Evvel (Aralik) 1914'de pasa yorgun ve bitkin olarak Allahu Ekber Daglari'nin eteklerine vasil olmustur. Baskumandan Vekili Enver Bey'in acele ve kesin emri "Kolordu hiç durmadan dagi asip Sarikamis'a gelsin!' . Ama Baskumandan Vekili düsünmüyordu ki siddetli kis gününde, sifirin altinda -20 derece sogukta, üzerinde palto, ayaginda yün çorap bulunmayan bu ordu koca Allahuekber daglari'ni nasil asacakti? Rus Ordusu tam teçhizatli Gabardinski ve Plaston taburlari ile kilit noktalarini tutmus, patika yollarini bile isgal etmisti. Kaldi ki Ordu subaylarinin elinde dogru dürüst bir harita bile yoktu, Sarikamis harekâtina dair bir eser yayinlamis olan Serif Bey hatiratinda söyle yaziyor: "Hafiz Hakki Bey bu araziyi, bu iklimi zerre kadar bilmiyordu. Elinde sinirimiz disinda kalan Kafkasya'nin, pek noksan, pek yanlis pek aldatici ve bir Rus paftasindan çikartilmis 1/400.000 mikyasinda bir haritadan baska haritasi da yoktu. Ve bu harita soseleri gösteriyordu, Hakki Bey mürettep bir Rus Tugayini kafasinda bir kaç saat içinde eziyor henüz dün gördügü birliklere gece yürüyüsleri yaptiriyor, cûr'et ve cesaretle (sanki bir manevra yürüyüsü yaparak daglari asarak) Kars'a ilerliyordu. Asil bahtsizlik da suydu ki: Ne kimse ona, ne de o kendi kendine; "Ya bu hesaplar yanlis çikarsa?" Diye sormuyordu, Maiyetindeki tecrübeli kimselerle ise hiç istisare etmiyordu. Allahuekber Daglari'nin karli, tipili, siddetli soguklarinda binlerce Türk askeri kirilir. Geriye kalanlarin pek azi dagi asar. Öte yandan IX. Kolordunun iki tümeni Oltu, Bardiz üzerinden ilerler ve Eski Sarikamis'in kuzeyini, Turnagöl sirtlarini isgal eder. 9 Aralik 1914'de IX. Kolordu harekâta geçtiginde müthis bir kar firtinasina tutulur Oltu'dan Bardiz'a kadar kar, tipi, sogugun -20 dereceye kadar düstügü yollardan yürüyen bu kolordu Bardiz bucagina varir. Yolda gelirken Oltu'nun batisinda 32.firka ilerlemekte ve kuzeyinde 31nci firka yürüyüse devam etmektedir. 31nci firka kuzeye dogru ilerlerken siddetli bir düsman atesine ugrar... Oltu'nun batisinda bulunan 32nci firka (Alay) da sagindan kendisini çevirmek isteyen bir düsman kuvvetini görünce... Avciya yayilan iki taraf arasinda amansiz bir cenk... Akincilar birbirine yaklasiyor., yaklasti. Birden bir süphe, öteden isaret, hemen ates kesilir, iki taraf kollarini açarak biri birine kosuyor, sarmas dolaslar ve aglayislar. Meger dört saattir kendi iki firkamiz bir birini düsman sanarak cenk etmis,.. Bu kazanin (hatanin) bilânçosu fecidir: Iki taraftan iki bin sehidimiz var. Sadece bu yanlis mi? Nice hatalar meyaninda gece, eratin ve subaylarin bilmedikleri arazide, kesif yapilmadan gece taarruzu da yapilmistir: Enver Pasa Bardiz'dan Sarikamis'in kuzey tarafina, Turnagöl sirtlarina getirdigi 29uncu Alay'a gece taarruz emri verir. Kolordu Erkâni Harbiye Reisi Kaymakam Seriat Beye: "Bizim askerimiz gece taarruzu yapamaz amma yapsin bakalim, emrini verir. Elindeki tek firkaya gece taarruzu yaptirdi. Asker hiç orman manevrasi görmemis. Taburlar birbirini kaybeder” Kaymakam Serif Bey (Sarikamis) adli eserinde Kurmay Albay Arif Bey'den bahseder ve söyle der: (Karlar içinde bîtap kalan taburlar ancak Arif Bey'in sür'at-i intikali ve himmeti sayesinde ve ancak onun karar-i zatisiyle su derin ormanlarin muzlim uçurumlu derelerinden alinarak...") Kurmay Albay Arif Bey daha sonra (Birinci Cihan Harbinde Kafkas Cephesi) adli hatiratini yazmis ve Sarikamis harplerinin acikli sahnelerini dile getirmis degerli bir kumandan olarak taninmistir. YANLISLAR DIZISi Sarikamis cephesinde soguktan donarak ölenlerin, sehitlik rütbesine erenlerin sayisina yakin askerimizde, yanlis askerî kararlar ve taarruz emirleri ile kirilmistir. Istasyonun üzerinde bulunan bir tepeye yerlesen Ruslar, buradan devamli olarak Türklerin taarruzlarina karsi makineli tüfeklerle karsilik vermisler ve çok da zayiat verdirmislerdi. Bu tepeyi ele geçirmek için Eski Sarikamis köyüne girmek ve yakin mesafeden düsmani yok etmek istiyordu. Enver Pasa 87nci Alay komutani Lütfi Bey bu köye 87nci Alayla makineli tüfek atesi altinda girip köyü isgal ediyordu. Türk ordusu Sarikamis'a girememistir ama bari Eski Sarikamis'a girip bir basari, bir zafer saglamak bahtiyarligina ermistir. Ancak bu zaferin sonucu aci olur: Devamli olarak istasyon arkasindaki tepeye (Kartal yuvasina) taze kuvvetler gönderen Ruslar köyü kusatirlar ve devamli olarak makineli tüfeklerle ates ederek 87nci, Alayi perü-perisan ederler, geriye dönmek, ileriye saldirip çikmak imkâni kalmayinca Alay komutani Lütfi Bey Alay sancagini beline sararak 22 kisi ile beraber, gece beyaz örtülere sarilip sürünerek köyden disari çikmagi basarir. Maksat ordunun göz bebegi, serefi, sembolü sancagi düsmana teslim etmemek... Bu kurtulanlar içinde 17 yasinda Harbiye ögrencisi iken Sarikamis harekâtina katilan ve basarilarindan ötürü rütbe alip subay olan genç bir "zabit vekili-takim komutani" vardir. Bir agaca yaslanmis, dinleniyor. Ordu komutani onu teftis sirasinda görür ve sorar. "Niye kaçtin?" Genç zabit saskin ve gayet sogukkanli cevap verir. "-Kaçmadim, bütün takimim sehit düstü, yapayalniz kaldim ". Kumandanin cevabi ve karari sert ve kesindir. "-Derhal kursuna dizin..." Araya sefaatçiler girer, Albay Arif Bey yalvarir, diger kumandanlar rica ederler. Olmaz ve bir manga asker çagrilip emir verir "-Manga ates..." Yazar I, Habib Sevük Yurttan Yazilar adli eserinde söyle diyor (Yere düpedüz degil bir istifham gibi kivrilarak düstü; lanetlenen bir istifham (soru isareti) gibi.., (s. 352). 13 Aralik 1914 gününden 19 Aralik 1914 tarihine kadar bes gün bir tepeye hakîm olarak Türk ordusuna agir kayiplar verdiren Ruslar, sonunda Eski Sarikamis köyünü isgal ederler. Gece köyü atese verip kaçmis görünmek için ot yiginlarini yakarlar. Enver Pasa, Ruslarin kaçtigini sanir ama aldanir ve bu köydeki kusatma bu sekilde aci sonuçlara erisir. Hafiz Hakki Pasa 18.12.1914 günü verdigi raporda bitkin ve yorgun 800 askerinin kaldigini, IX. Kolordunun çogunun sehit düstügünü bildirir. Ancak X. Kolordu bir ara Sarikamis'a sizmistir. Basari ümidi görünmüstür diye savastan dönülmez. Sonuç olarak Enver Pasa kumandayi Hafiz Hakki Pasaya birakip Istanbul'a döner. Bir süre sonra da Hafiz Hakki Pasa tifo hastaligindan ölür. 8 Ocak 1915 tarihinde Istanbul'dan Hafiz Hakki Pasayi 3. Ordu Komutani tayin eden Enver Pasa 90.000 kisilik ordudan 10.000 kisinin kaldigini bildirir. Istanbul'dan 9 tabur asker, Yusuf Izzet Pasa kumandasinda Erzurum'a hareket etti. SONUÇ: 1913 Balkan harbinin kayiplarini telâfi etmek, Türkistan'daki esir Müslüman Türkleri hürriyet ve istiklâllerine kavusturmak gayesiyle baslatilan Sarikamis harekâti basariya erisememis Enver Pasa Almanlarin Ipek yolu denen (Sarka Dogru) siyaset planina belki bilmeden katilmisti ama petrol ve ipek ülkeleri olan Orta Doguya dogru 3ncü Ordu ile harekete geçerken hazirlikli degildi. Gayesi ugruna sonradan Türkistan'a geçen ve oradaki Türkleri büyük bir iradeyle teskilatlandirip Ruslara karsi da savasan bu zeki ve çok cesur Türk kahramani eger tedbirli ve tedarikli davranmis olsaydi, Ruslari maglup edebilir ve ezelî düsmanimizi yok edebilirdi. Turancilik hayalînin yaninda Osmanli Devletine Türkistan illerini katip büyük bir Türk Devleti kurmak hayalî eklenirse Enver Pasa hiç de yadirganacak bir kumandan degildir. O, ideallerini aksiyon safhasina aktarirken Almanlardan büyük yardim görecegini sanmis, mevsim sartlarini, cografî durumlari göz önüne almadan hareket etmekle binlerce Anadolu 'halki arasinda hürmetle yad edilen Enver Pasa” muhakkak ki büyük bir asker ve cesur ve idealist bir insan olarak tarihte yerini alacaktir. Odesa ve Sivastopol'ün 29 Ekim 1914'de Breslav ve Goben Zirhlilari tarafindan bombardiman edilmesiyle Birinci Dünya Savasina emri vaki ile giren Osmanli Devleti'ne karsi Rus ordularinin 1 Kasim 1914'de siniri asarak Horasan ve Eleskirt'e kadar ilerlemeleri, Karadeniz'de Mithatpasa vapurunu torpilleyerek batirmalari büyük bir saldiriya geçeceklerine isaret sayilmisti, 1 Kasim 1914'de baslayan Rus harekâti Köprüköy'de 14 Kasim 1914'de Türk ordusunun azimli karsi durusu ile kirilmisti, ancak bundan sonraki hareket aceleye getirilmis, üç kolordudan tesekkül eden Üçüncü Ordunun Dogu cephesinde tahkim edilmemis arazideki dagilisi ve kumanda zincirindeki irtibatsizlik, teçhizat bakimindan zayif olmasi beklenen zafere ulasmayi engellemistir. Eger 3. Ordu Allahuekber daglarindan degil de güneyde Mus-Hinis üzerinden Aras nehrine dogru bir kolordu ile harekete geçmis olsaydi belki zafer ümidi dogardi. Zira bu yol geçilmesi ve asilmasi cografi bakimdan daha elverisli idi, ama nedense bu ihtimal daha sonra hatira gelmisti. O zaman da is isten geçmis bulunuyordu. 5 Agustos 1922'de bir Kurban Bayrami günü Türkistan'da Çigen Tepesine 45–50 kisilik bir kuvvetle hücum eden Enver Pasa burada, Pamir eteklerinde Dereryi Hâkiyan mevkiinde Kizilordu askerleri tarafindan sehit edildi. Enver Pasa ölmeden, 29 Eylül 1920'de Sarikamis'in geri alinmasinda bulunamadi. Türkistan'da sehit edildi. |
GENERAL NIKOLSKI'NIN NOTLARI |
General Nikolski, notlarini günü gününe tutmus, tarafsiz bir görüsle Türklerin kahramanliklarini övmüstür. Bu hatirattan bazi bölümleri, asagiya aliyorum. TÜRKLER'iN IRADESI VE DAYANMA GÜCÜ Türkler savasta büyük kayiplara ugradiklari halde inatla karsi koymaktadirlar. Sarikamis grubuna yardim maksadiyla BARDIZ'a özel bir grup gönderilmisti. Ayni zamanda bu grup Türkler'in ulasimlarini kesecek ve onlara takviye kuvvetinin katilmasina engel olacaktir. Görünüse göre zikredilen grup bes alay kadar tahmin olunan düsman (Türkleri kastediyor) kuvvetiyle savasa mecbur kalacaktir. "Bütün cephede Türklerle basari kazanircasina mücadeleye ragmen yegâne ulasim ve kavusma yolunun kesilmis olmasindan dolayi Sarikamis müfrezesinin vaziyeti çok agirdir. "Hal ve mevki, ciddî kararlar alinmasini gerektirmektedir. Zira fasilasiz devam eden birçok savas ve çarpismalardan sonra kayiplar pek fazla olup, gitgide de artmaktadir. "Ileri karakol postalarinda ve gerekli olarak geceyi açik arazide geçiren askerler meyaninda soguktan donmus olanlarin çoklugundan müfrezenin kuvveti giderek azalmaktadir. 15 Birinci Kânun'da Sarikamis'a onuncu kolordusuna mensup taze askerî birliklerin yanastiklari anlasildi. Bu birlikler, Yagbasan, Alisofu köylerinde iki cepheyi isgal ettiklerinden bu suretle Sarikamis'in kusatilmasi tamamlanmis oluyordu. General Prejevalski safaktan önce sag cephe ve merkezde bulunan 80 nci Gabardinski alayini kendi plâstonlariyle degistirdikten sonra. General Berhman'a bildirdigi üzere Sarikamis grubu birliklerine yolu açmak için Türkler'in Sarikamis'in kuzeyindeki tepelere (ki bunlar Turnagöl sirtlandir), isgal ettikleri mevzilere Karsi taarruza karar vermis bulunuyordu. General Prejevalski, kendi müfrezesini su suretle bölmüstü: Yagbasan ve Alisofu köyleri üzerinden taarruz eden düsmana (Türklere) karsi bes tabur. Bunlarin yaninda 80.Kabardinski Alayi vardi. Ayrica sekiz toptan tesekkül eden bir kuvvet sevk ederek Bardiz geçidini tutacaklardi. Bunlar düsman saldirilarini geri atmaga memur edilmisti. Bardiz geçidine karsi da General Bukretov kumandasinda bes tabur. 4 toptan ibaret kuvvetleri -aralarinda Berdanka tüfegiyle silâhlanmis bir buçuk tabur bulundugu halde- bu önemli geçide gönderilmistir. General Bukretov'a düsmanin sag cenahini kusatmak suretiyle onu Bardiz geçidinin dogusuna atmak ve çikarmak emredilmisti. Bardiz geçidini zapt etmek için iki topla beraber iki tabur ayrica memur edilmisti. Bunlar Yagmur Daga hücum ve taarruz edeceklerdi. Yagmur Dag Sarikamis'a 7 km mesafededir. Bu taburlar Yagmurdagi zapt eylemisler ise de bunlarin ileriye dogru harekâti çok zorluklara ugramisti. Kuzeyden Yagmurdag'a dogru inen dik yamaçli bir sel yarintisi birlesmekteydi. Ilerdeki bütün düsman mevzilerini ve topçularinin gruplarini seyretmekte idiler. Dag yamaçlari çok dik olup düsmanin "anflat" karsi atisi altinda kalmakta idi. Türkler bilhassa Bardiz geçidinde olan baslica yoldan Yukari Sarikamis köyünün batisinda ve kuzey batisinda siddetle karsilik veriyor, mukavemet ediyorlardi. Böyle bir siddetle karsilik veriyor, Miralay Bukretov, bu geçidi isgal edememisti. Miralay Bukrelov, adi geçen geçitten hemen hemen bir km mesafede durmaga mecbur kaldi. Müfrezesinde bulunan dört top. Türklerle mücadele edememisti. Özellikle bunlarin cephaneleri az bir zamanda tükenmis bulunuyordu. Sekseninci Kabardinski Alayi, evvelki günlerde yapilan sik sik mücadelelerde çok kayiplara ugramis olmasina ragmen Türklerin hücumuna mukabil, kesin hücum ile karsilik verdi. Çarpisma, tesadüfî muharebe seklini alarak bilhassa siddetli oldu. Enver Pasa'nin kuvvetli iradesi, dayanikli Türk birliklerini bütün müthis engelleri kesmege, sevk ve mecbur etmege zorlamisti." TÜRKLERE KARSI GECE BASKINI 1914 yilinin II. Kânun 16. günü gece bastigi zaman Birinci Kafkas Obüs Taburu gelmis oldugundan General Prejevalskinin zayif topçusu bu suretle oldukça takviye edilmis oldu. Aksamin saat 10 una dogru Türkler gözükmeksizin son sirtlardan indiler. Daha sonra demiryolu hattinin geçtigi vadide toplanarak toplu nizamla Istasyona, köprüye ve Kartal Yuvasi dagi (istasyonun üstündeki daga) hücum etmislerdir. Bu dag, Üçüncü Kobban Plaston taburu taralindan isgal edilmekte idi. Tabur, kendisine tek üstün olan düsmana karsi mukavemet edemeyerek çok kayba ugramis ve Sarikamis'a çekilmistir. Türkler onun arkasindan kasabaya girmisler ve kasabanin çevresinin 156 P (Yelizavet-poleski) Alayi hizmet bölügünün eski kislalarini isgal etmislerdir. Merkez mintikasinda istasyon kumandani olan Japorjevski, Kazak Alayinin kumandani Miralay Kravçenko, yarilmis olan mintikadaki durumu kurtarmak için bizzat ileriye atilmis ve derenin üzerindeki köprüde (ki Türkler bu köprüden geçiyorlardi) ölmüstür. BIR GÜN SONRA 17 Birinci Kânun'da Sarikamis'ta durum: Evvelki kadar gergin degildi. Sarikamis birliklerinin ilân ettigi basari gitgide halin iyiligine dogru gelismesini temin eylemekteydi. Sabahin saat 7 sinde General Prejevalski'nin emrine Kars kalesi istihkâm bölügünün tahrip kitasi vasil olmustu. Türkler tarafindan daha 1914 yilinin 14 ncü Kânun'unda isgal edilmis olan kulübelerin tahribine karar verilmisti. Kulübelerden birisinin damina yakici-prokselinli büyük bir tahrip kalibi konarak, merminin patlamasiyla beraber, bina tamamen tahrip edilmis, yikilmis ve içinde bulunan 300 kadar Türk savunma erinin cümlesi telef olmustur. Bundan sonra ikinci kulübe içinde bulunan 300'den fazla askerden hepsi, içinde imamlari oldugu halde teslim olmuslardir. Türkler bu kulübelerde üç gün üç gece erzaksiz ve susuz olarak sabirla ve inatla bir mukavemet göstermislerdir. Turnagöl Daglari'nin Hasan Agayurd tepesinde inanilmayacak derecede bir gayret ve fedakârlikla iki dag topu çikarildigindan bunlar Bardiz geçidini arkadan dövmege baslamislardir. General Prejevalski, Miralay Bukretof'un emrine kendi eli altinda bulunan 13 taburdan 6 sira göndermistir. General, Bardiz geçidini tutmadikça Sarikamis'in diger cephelerinde saldiriya geçmenin ve demiryolunun tahribinin faydasiz ve anlamsiz; oldugunu pek güzel anlamisti. Askerin çok yorgun olusu, zaman zaman cephane ve fisegin azligi ve Türkler tarafindan bu bölgeden devamli olarak gösterilen siddetli mukavemet sebebiyle, Miralay Bukretof'un pek ziyade zorlukla ilerlemekte olmasini ve kesin bir basari elde edememis bulunmasina vesile olmustur. ESKI SARIKAMIS BASKINI Yukari Sarikamis köyünde hos bir vak'a olmustur: Buradaki ot setlerine ait kulübeleri tutmus olan bir Türk taburu ile bunun karsisindaki bizim iki Kabardinski taburu vardi. Üç gündür ugrasildigi halde buradaki Türkleri esir etmek kabil olmuyordu. Kulübelere yaklasan askerlerimize etraftaki tepelerden siddetle ates edilmekte idi. Vakta ki obüslerimiz yukarida bulunan düsmani def eylemistir. Avcilarimiz sürünmek suretiyle ilerleyerek en yakin olan kulübeyi berhava etmistir. Bu feci akibetten sonra üç ümera yedi subay bir doktor ile üç yüzden fazla nefer silâhlarini teslime mecbur kalmislardir. Sarikamis muharebesinin neticesi olarak 20'den fazla subay bin bes yüz askerden olusan esirlerin gelisinden bizar oluyorum Iskân edilecek yer ve yiyecek temin etmek lâzim geliyor. Esirlerin ifadesine göre Sarikamis'a karsi Türkler'in 17.2.28, 29. 30 ve 31 nci Türk firkalari hareket eylemekte olduklari ve Köprüköy'den kitaatimizin arkasi sira 18. 33. ve 34ncü Türk firkalarinin gelmekte oldugu anlasilmaktadir. Bütün kitaata Hasan Izzet Pasa kumanda etmekte fakat Sarikamis harekâtini bizzat ENVER PASA idare eylemektedir. Ayrica iki Alman general bulunmaktadir. |
HAREKÂTIN NETiCELERI |
Sarikamis önlerinde günlerce süren muharebelerden sonra 13.000 mevcudundan IX. Kolordunun bakiyesi olarak kalan bütün generaller ile 200 küsur subayi ve 6000 kadar neferi esir olmuslardir. (23 Birinci Kânun 1914). 13000 mevcutlu Kolordunun halen 7000'i hayattadir. Ganaim miktari henüz malum degildir. Fakat 30 kadar top, 20 kadar makineli tüfek, IX. Kolordu Kumandani ve keza erkân-i harbiyeleriyle beraber 17 28. ve 29ncü firka kumandanlari esirdir. Sarikamis hezimetiyle cesaretle maneviyatlarini kaybeden diger Türk kitaati Ardahan'in tarafimizdan istirdadi üzerine ric'at etmislerdir. Düsman kumandanlari General Galgilin Bulakli tarafinda, Kaymakam Radde (Palandöken'e), Birinci Ferik General Graf Varansof Daskot Miralay Bukretof Darkovski, General Prejevalski, General Yudeniç, General Berhman ayrica General Baratof orduya kumanda etmislerdir. LIMAN VON SANDERS'IN DÜSÜNCESI Liman Von Sanders Sarikamis harekâti için söyle yazmislar. (Yapilacak harekâtta Üçüncü ordunun kumandanligini üzerine almis olan ENVER PASA, yapmis oldugu harekâtin neticesinde 3. Ordu külliyen hezimete ugramistir. Bidayette 90.000 kisi olarak tertip edilen bu ordudan 12.000 kisi kalmistir. Çadirsiz karli ordugâhlarda erler açliktan, soguktan helak olmustur. Avdet eden efrat arasinda çok geçmeden tifüs hastaligi zuhur ettiginden bu suretle onlarin da birçoklari ölmüstür. "Filhakika Sarikamis'taki Rus kitaatini ihata maksadiyla fevkalade genis ve son derece cüretkâr olan plânini düsünen ENVER Pasa, inisiyatifi kati olarak kendi eline almis ve taarruz ve harekâti sür'atle inkisaf ettirmis bulunuyordu. Ancak nihayete erdirmeye muvaffak olamamistir. Enver Pasa Harpte manevî unsurun azim ve kiymet ve ehemmiyetine dair olan sözünü unutmus gitmisti. |
SARIKAMIS'TA SEHIT DÜSENLERE AGITLAR |
Halk, Sarikamis savaslari için birçok agit yakmistir. Bunlarin bir kismini Fahrettin Kirzioglu derleyerek ÇINARALTI dergisinde, 18.8.1942 tarihli 43. sayisinda yayinlamistir. Asagiya nesrediyoruz Sarikamis'ta var masin Urus yigmis agir kosun Bizim asker açik çiplak Daglarda büyüdü kisin, (döndü), Sarikamis alkan oldu Zalim Urus murat aldi Kimsesiz kul, kiz gelinler Kara giyip saçin yoldu Sarikamis saza döndü, Daglari gülgaza döndü Serçe canli Ermeniler Alici sahbaza döndü. Sarikamis içi mese Urus hep yakti atese Bizi koydun eli bagli Nerye vardin Enver Pasa? Soganli'da sogan olur Kar tipisi bogan olur Urusu bozgun görenler Anasindan dogan olur. Soganli'nin göktaslari Kizardi hep hashaslari Kar, boranda dondular hep. Erzurum'un dadaslari Bardiz deresi kan çaglar Analar cigerin daglar Çil Horoz dagi ardinda Nice duvaklilar aglar. Enver Pasa hücum dedi Yarildi Moskof ödü Zalim Allahuekber Dagi Nice arslan, yigit yedi. Sarikamis ne arali Kimi sehit kimi yarali Bunu duymus var mi ola Yalan dünya kurulali Sarikamis Altinbulak Soganli'yi biz ne bilek Bizim usak böyle gezer Agli zibin, kara yelek. Ibrisimin kozalari Batsin Avsar kazalari Sarikamis'ta kirildi Konca gülün tazeleri. Yüzbasilar, binbasilar Tabur, taburu karsilar Yagmur yagip gün degince Yatan sehitler isilar. Kilicim kana boyandi Gökte melekler uyandi Yedi düvelin agzinda: Ancak Osmanli dayandi |
KARS VE SARIKAMIS'IN KURTULUS DESTANI |
Bardiz'in Güresken köyünden Âsik Mustafa Gedik (NI-HANI) Kars ve Sarikamis'in Ruslar ve Ermeniler'den kurtulusu üzerine bir destan söylemistir. 93 savaslari sonunda Berlin anlasmasina göre Ruslar'a birakilan ELVIYE-I SELÂSE (Kars, Artvin, Ardahan), 3 Mart 1918 Brest Litovsk antlasmasi ile tekrar Osmanli Devleti'ne geri verilmisti. Ancak Ermeniler'in zulüm ve iskenceleri uzun süre devam etmis, nihayet Kazim Karabekir Pasa, Halit Pasa kumandasinda millî ordu 29.9.1920'de Sarikamis'i bilahare de Kars'i düsman isgalinden kurtarmistir. Nihani'nin destani bu kurtulusa aittir.
|